توبه کردن واجب است یا مستحب؟

امام صادق(علیه السلام) مى فرمایند: پیامبر خدا (صلى الله علیه وآله) فرموده است: امتم را به چهار چیز سفارش مى كنم: اینكه توبه كنندگان را دوست داشته باشند; به ضعیف رحم كنند; به نیكوكار كمك كنند و براى گناهكار طلب استغفار كنند. (بحارالانوار، ج 6، ص 20)

حقیقت توبه

توبه در اصل به معناى بازگشت است و در قرآن به معناى بازگشت از گناه آمده است. این معنا در صورتى است كه این واژه به شخص گنهكار نسبت داده شود، ولى گاه این كلمه به خدا نسبت داده مى شود; در آنجا به معناى بازگشت به رحمت است; یعنى رحمتى كه به خاطر ارتكاب گناه از بنده سلب كرده بود، بعد از بازگشت او به اطاعت و بندگى، به او باز مى گرداند و به همین جهت در مورد خدا تعبیر به (توّاب) مى شود; یعنى بسیار بازگشت كننده به رحمت. (مجمع البیان، ذیل آیه 37)

در واقع واژه «توبه» مشترك لفظی یا معنوی است میان «خدا» و «بندگان» (هنگامی كه به بنده نسبت داده شود با كلمه «الی» متعدی می شود و هنگامی به خدا نسبت داده شود با كلمه «علی») (تفسیر فخر رازی و تفسیر صافی , ذیل آیه 37, سوره بقره)

وجوب توبه در قرآن

تمام علمای اسلام در وجوب توبه اتفاق نظر دارند، و در متن آیات قرآن مجید كراراً به آن امر شده است ؛

در آیه 8 سوره تحریم می خوانیم: «یا ایها الذین امنو ا توبو ا الی الله توبه نصوحاً عسی ربكم ان یكفر عنكم سیئاتكم و ید خلكم جنات تجری من تحتها الانهار ؛ ای كسانی كه ایمان آورده اید به سوی خدا باز گردید توبه كنید، توبه ای خالص و بی شائبه، امید است (با این كار) پروردگارتان گناهانتان را ببخشد و شما را در باغهایی از بهشت كه نهرها از زیر درختانش جاری است داخل كند.»

همه انبیای الهی هنگامی كه برای هدایت امتهای منحرف مأموریت می یافتند، یكی از نخستین گام هایشان دعوت به توبه بود، چراكه بدون توبه و شستن لوح دل از نقش گناه، جایی برای نقش توحید و فضائل نیست .

پیغمبر بزرگ خداوند هود ـ علیه السلام ـ از نخستین سخنانش این بود: «یا قوم استغفرو ا ربكم ثم توبو ا الیه ؛ ای قوم من از پروردگارتان طلب آموزش كنید، سپس به سوی او باز گردید وتوبه نمایید !» (سوره هود ، آیه 52 )

پیامبر بزرگ دیگر صالح ـ علیه السلام ـ نیز همین سحن را پایه كار خود قرار می دهد و می گوید :«فاستغفرو ا ثم توبو ا الیه ؛ از او طلب آمرزش كنید و به سوی او بازگردید و توبه كنید!» (سوره هود ،آیه 61)

حضرت شعیب ـ علیه اسلام - نیز با همین منطق به دعوت قومش پرداخت و گفت : « واستغفرو ا ربگم ثم توبو الیه ان ربی رحیم ودود , از پروردگار خود آمرزش بطلبید و به سوی او باز گردید و توبه كنید كه پروردگارم مهربان و دوستدار توبه كاران است ! » (سوره هود آیه ،90 )

سیماى توّابین

1. حبیب خدا هستند: (اِنَّ الله یُحبُّ التَّوابینَ وَ یُحِبُّ المتَطَهِّرینَ); خداوند توبه كنندگان و پاكیزگان را دوست مى دارد. (بقره (2)، آیه 222)

قال رسول الله (صلى الله علیه وآله): التائب حبیب الله; توبه كننده دوست خداوند است. (محجة البیضاء، ح 7، ص 7)

2. بدى هاى شان به خوبى تبدیل مى شود: (یُبَدِّلُ اللهُ سَیِّئاتِهِمْ حَسَنات)(فرقان (25)، آیه 70)

3. دعایشان مستجاب است: «وَ دُعائهمْ مستَجاب»(محجة البیضاء، ح 7، ص 8)

4. هنگام برخواستن از قبر خندان اند: «یا آدم: واحشر التائبین من القبور مستبشرین ضاحكین»(محجة البیضاء، ح 7، ص 8)

5. فرشتگان براى آنها آمرزش مى خواهند:

(اَلَّذینَ یَحْمِلُونَ الْعَرْشَ وَ مَنْ حَوْلَهُ یُسَبِّحوُنَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ وَ یُۆْمِنُونَ بِهِ وَیَسْتَغْفِرُونَ لِلَّذَین آمَنُوا رَبَّنا وَسِعَتْ كُلَّ شَىْء رَحْمَةً وَ عِلْماً فاغْفِر لِلَّذینَ تابوُا); فرشتگانى كه حاملان عرشند و آنها كه گرداگرد آن طواف مى كنند و تسبیح و حمد خدا مى گویند و به او ایمان دارند و براى مۆمنان آمرزش مى خواهند... (مۆمن (40)، آیه 7)

6. مردم باید آنها را دوست داشته باشند:

عن ابى عبدالله(علیه السلام) قال: قال النبی(صلى الله علیه وآله) یلزم الحقّ لأمتى فى اربع یحبّون التائب، و یرحمون الضعیف و یعینون المحسن و یستغفرون للمذنب;

امام صادق(علیه السلام) مى فرمایند: پیامبر خدا (صلى الله علیه وآله) فرموده است: امتم را به چهار چیز سفارش مى كنم: اینكه توبه كنندگان را دوست داشته باشند; به ضعیف رحم كنند; به نیكوكار كمك كنند و براى گناهكار طلب استغفار كنند. (بحارالانوار، ج 6، ص 20)

7. جایگاهشان بهشت است:

مَنْ ماتَ عَلَى التَّوْبَةِ فَلَهُ الجَنَّةَ فَتُوبُوا; هر كس به هنگام مرگ با توبه بمیرد، براى او بهشت است، پس توبه كنید. (كنزالعمال، ج 4، ص 222)

8. با ایمان از دنیا مى روند.

9. قبرشان وسیع و نورانى خواهد بود.

10. راحت مى میرند.